عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان به مصرف سیگار و مواد مخدر

بسمه تعالی

 

عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان به مصرف سیگار و مواد مخدر

تهیه کننده: عطیه حمامی

 

یکی از اهداف مهم برنامه های فرهنگی دانشگاه ها، کاهش آسیب های اجتماعی از جمله مصرف سیگار در بین دانشجویان است متأسفانه با وجود زیان های شناخته شده سیگار، بسیاری از جوانان به این رفتار پرخطر دست می زنند و مصرف سیگار را ادامه می دهند. شیوع بالای مصرف سیگار در بین جوانان، خطر وابستگی به آن و عواقب منفی بر ابعاد گوناگون سلامت را در پی دارد. نکته درخور توجه آنست که بسیاری از دانشجویان به سیگار روی آورده اند و مهم تر آنکه با وجود شناخت مضرات آن، استعمال دخانیات در بین دانشجویان در حال افزایش است (قدوسی و همکاران، ۱۳۹۲: ۱۰). شیوع استعمال دخانیات به ویژه سیگار در میان دانشجویان به عنوان قشر تحصیلکرده جامعه می تواند بر تمامی اقشار جامعه تأثیر بگذارد و مطالعات بسیاری نشان دهنده افزایش شیوع مصرف سیگار در داخل دانشگاههاست(جعفری و امین زاده،۱۳۹۰ :۲۴). شجاع و همکاران در پژوهش خود نشان می دهند که ۵/۸۳ درصد از دانشجویان خوابگاهی در شهر گرگان، تجربه مصرف سیگار داشته اند که نشان دهنده شیوع بالای سیگار در میان دانشجویان این دانشگاه است.

در مورد علل گرایش به سیگار نیز تحقیقات فراوانی به انجام رسیده است. رمضانی و همکاران(۱۳۸۹) پژوهشی را روی دانشجویان خوابگاهی دانشگاههای شهر کرمان انجام دادند و به این نتیجه رسیدند که از میان عوامل مؤثر در گرایش به مصرف سیگار، تقلید از دیگران، کسب تجربه، رسیدن به آرامش، تشویق دوستان و دیگران، احساس بزرگی و زیبایی با مصرف، لجاجت در مقابل والدین از مهم ترین عوامل ذکر شده است. همچنین سلیمی و همکاران(۱۳۸۵) پژوهشی را با عنوان تحقیق کیفی بر علل گرایش نوجوانان ارومیه به سیگار انجام دادند. یافته ها نشان می دهد علل اصلی گرایش نوجوانان به سیگار شامل رفع عصبانیت، کنجکاوی، احساس شخصیت، ترس از طرد از گروه، تأثیر محیط، تقلید، احساس خوشی و نشاط، لجاجت و مخالفت با روش ها و سخت گیری های والدین، کمبود محبت در خانواده، عشق زودهنگام، تحریک صحیح ناخواسته از طرف والدین، وجود افراد سیگاری در خانواده، رفع تنهایی، اعتراض به مدیران و مسوؤلان اجتماعی است.

در زیر به برخی از مهم ترین عوامل مؤثر بر مصرف سیگار توسط جوانان که از مطالعات و تحقیقات مهم در این زمینه استخراج گردیده است، اشاره می شود.

۱- ویژگی های فردی مستعد کننده : از جمله ویژگی های فردی مستعد کننده می توان به کنجکاوی و تمایل به امتحان کردن و همچنین ناتوانی در مهارت های زندگی به ویژه مهارت نه گفتن اشاره نمود.

پژوهش ها نشان داده برای پیشگیری از آسیب های اجتماعی، ایجاد رفتار قاطعانه از اهمیت خاصی برخوردار است، قاطعیت به معنای ایستادن روی خواسته خود، نشان دادن مخالفت، عدم موافقت با پدیده ای و ماندن روی نیازهای خود بصورت واضح و مشخص است. با مسلح شدن به جرات آموزی، افراد می توانند اهداف و نیازهای خود را به طریقی روشن و مستقیم بیان کرده وآن­رابه دیگری تفهیم کنند مهارت های ارتباطی «نه گفتن» یا رفتار قاطع، یکی از ابزارهای موثر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی شناخته می­شود. بسیاری از نوجوانان به این دلیل دچار آسیب هایی مثل اعتیاد به مواد مخدر می شوند که توانایی رفتار قاطع یا قدرت «نه گفتن» را ندارند. آنها اغلب رفتار انفعالی را بر می گزینند، یعنی برای اینکه حمایت و دوستی همسالان خود را از دست ندهند، در مقابل خواست های آنها مقاومت نکرده و دوستی خود را به بهای ناراحتی خود و خانواده و یا آسیب دیدن حفظ می کنند.

از دیگر مهارت های مهم اجتماعی، توانایی مدیریت احساسات و مواجهه با مسائل و دشواری های زندگی است. افراسیابی در پژوهش خود نشان می دهد که مصرف سیگار در بین دانشجویان مصرف کننده، نمایشی از اعتراض و خودنمایی است ( افراسیابی، ۱۳۹۵: ۸۹). به عبارت دیگر بسیاری از افراد به دلیل ناتوانی در بیان مسائل و نارضایتی های خود، به مصرف سیگار روی می آورند تا بدین وسیله ناراحتی و اعتراض خود را نشان دهند.

۲- کارکرد تسهیل کننده نهادهای اجتماعی:

آشنایی و دسترسی آسان به سیگار و مواد مخدر، عدم نظارت های غیر رسمی از سوی دوستان و خانواده و همچنین عدم وجود نظارت و قوانین لازم الاجرا پیرامون مصرف سیگار در جامعه ، نیاز به شادمانی و نشاط و فقدان ابزارهای مناسب اجتماعی برای رفع این نیاز، وجود بی نظمی و آشفتگی در محیط اجتماع، دانشگاه و خوابگاه های دانشجویی از جمله شرایط اجتماعی است که می تواند زمینه را برای گرایش دانشجویان به مصرف سیگار و مواد مخدر فراهم نماید.

 

۲-۱ -خانواده:

بی شک نقش خانواده به عنوان واحد اصلی و عنصر تأثیرگذار بر روابط و خصوصیات ذاتی و اکتسابی اعضاء واضح و تردید ناپذیر است. خانواده تأثیر عمیقی در فرد می گذارد و شخصیت او را پی ریزی می کند. خانواده با انتقال ارزش ها و تفسیری که از زندگی دارد به زندگی نوجوان معنا می دهداگر محیط خانواده سالم باشد فرد دارای اعتماد به نفس، مهر و محبت و احساس مسئولیت می شود. بررسی های متعدد نشان داده که اگر فرد مورد توجه خانواده واقع نشود یا از خانواده طرد شود و یا بر عکس بیش از حد مورد توجه و حمایت واقع شود آماده کجروی، ناسازگاری و تجاوز به حقوق دیگران خواهد شد.

بداخلاقی والدین و نداشتن ارتباط خوب با فرزندان، نظارت کم خانواده از جمله عوامل محیطی مستعد کننده گرایش افراد در گرایش به سیگار و مواد مخدر است همانگونه که بسیاری از مطالعات نشان می دهند که خانواده هایی که نظارت بهتری بر فرزندان خود دارند به احتمال کمتری فرزند آن ها به مصرف مواد مخدر روی می آورد(منصوریان،۲۸۴:۱۳۹۵). بر اساس پژوهش آقابخشی (۱۳۸۸)، ۶۸/۸درصد خانواده جوانان معتاد بعد از ۶ ماه متوجه اعتیاد فرزندانشان شده اند و یا بسیاری از جوانان اولین بار توسط دوستانشان و یا در خیابان و پارتی ها با مواد مخدر صنعتی آشنا شده اند که  این امر نشان دهنده کژکارکردی نهادهایی چون خانواده و دولت است.

خشونت بر ضد همسر و فرزندان در خانواده موجب ایجاد تنش و ناآرامی، احساس ناامنی در خانواده(که به طور طبیعی باید مکانی برای تأمین بیشترین امنیت برای فرد باشد)استرس مداوم و ترس از والدین موجب پناه بردن هر یک از اعضای خانواده به تنهایی یا به محیط خارج از خانواده و دوستان می شود.

از هم گسیختگی خانواده، ناسازگاری ها و اختلالات خانوادگی، کمبودهای عاطفی، بی سوادی و ناآگاهی والدین نسبت به مسائل اجتماعی، عدم کنترل فرزندان و روش های نامناسب تربیتی و فقر خانواده از مهمترین عوامل مرتبط با نقش خانواده در گرایش به سیگار و مواد مخدر به حساب می آیند.

۲-۲–  نیاز به شادمانی و نشاط: نیاز جامعه به سرخوشی از دیگر عوامل مؤثربر گرایش جوانان به سیگار و مواد مخدر است. تنها درصد کمی از جوانان خودشان را زیاد شاد و خوشبخت می دانند. بر اساس پژوهش انجام گرفته در سال ۱۳۹۵ و در میان دانشجویان صنعتی امیرکبیر، تنها ۲/۵۷ درصد از دانشجویان احساس خوشبختی می کنند و ۲/۳۱ درصد از دانشجویان، سرگرمی و تفریح را علت اصلی و کسب لذت را دومین علت سیگارکشیدن دانشجویان عنوان نموده اند. بنابراین می توان گفت در صورت عدم رفع نیاز افراد به شادی، مصرف سیگار می تواند به شکلی انحرافی ، نیاز افراد به شادمانی را برطرف سازد.

۳-۲- اختلال هنجاری در جامعه:  بر هم خوردن نظم اجتماعی از طریق مسائلی مانند رکود، تورم، بیکاری و… نیز می تواند همبستگی فرد با اجتماع را مختل نماید و او را دچار سرگردانی نماید و زمینه گرایش افراد به انحراف از جمله مصرف سیگار و مواد مخدر را فراهم نماید. افراسیابی(۱۳۹۵) در پژوهش خود عنوان می کند که ترم اول دانشگاه، ترمی مخاطره انگیز برای گرایش دانشجویان به مصرف سیگار می باشد. قبول شدن در دانشگاه و تجربه محیط خوابگاه خصوصاً برای دانشجویان دوره کارشناسی، به معنای باز شدن درهای دنیایی جدید و البته پرچالش است. دنیایی که دانشجو استقلال بیشتر و دوری از خانواده را احساس کرده و افراد جدیدی را برای زندگی در محیط کوچکتر از خانه تجربه می کند و اگر فرد از مهارت های لازم در این مقطع حساس برخوردار نباشد ممکن است در دام آسیب های اجتماعی فراوانی از جمله مصرف سیگار گرفتار شود.

۴-۲- دسترسی آسان به سیگار و مواد مخدر : بر اساس پژوهش آقابخشی(۱۳۸۸)، ۶۲٫۹ درصد جوانان معتاد به مواد مخدر صنعتی اظهار داشته اند که دسترسی به مواد اصلاً برایشان دشوار نبوده است ۶۲٫۹ درصد از افراد بیش از ۵ نفر فروشنده مواد مخدر صنعتی را در محل زندگیشان می شناسند این عوامل نشان می دهد که مواد فوق به سهولت و فراوانی در اختیار جوانان قرار دارد.

۵-۲- خوابگاه دانشجویی: نیز از جمله میدان هایی است که در ابتلاء افراد به مصرف سیگار نقش مهمی دارد. سیگاری بودن هم اتاقی ها، فراوانی دانشجویان سیگاری، احساس استقلال ، دوری از کنترل و نظارت کردن خانواده در خوابگاه و احساس بی نظمی و ناسازگاری در خوابگاه از جمله شرایط اجتماعی است که زمینه را برای مصرف سیگار تسهیل می نماید. این امر در ارتباط با دانشجویانی که در محیط خانواده از کنترل و نظارت خانواده رنج برده اند و اکنون پس از ورود به دانشگاه و خوابگاه احساس آزادی فراوانی دارند بسیار قابل توجه است.

۶-۲- فقدان ابزار مناسب برای گذران اوقات فراغت

درگیر شدن در فعالیت های فراغتی سازمان یافته، پیوند با هنجار ها و ارزش های متعارفی که برای کاهش تأثیرات منفی فشارهای اجتماعی به کار می روند را تسهیل می کند و کنترل اجتماعی مثبت را ارتقاء می بخشد. بر عکس زمان زیادی که در فعالیت های سازمان نیافته و بدون نظارتی صرف می شود به آشنا شدن با فرصت هایی می انجامد که در آن ها نوجوانان با ارزش ها و هنجارهای ضد اجتماعی پیوند می خورند( لیتری، ۱۳۹۳: ۱۱۹).

۲-۷- همسالان

ارتباط و دوستی با همسالان مبتلا به مصرف سیگار و مواد مخدر عامل مؤثری برای ابتلای جوانان به اعتیاد است. گروه همسالان به خصوص در شروع مصرف سیگار مؤثر هستند. نوجوانان به تعلق به یک گروه نیازمندند و اغلب پیوستن به گروههایی که سیگار مصرف می کنند بسیار آسان است( آقابخشی،۱۳۸۸: ۱۲۴). در گروههای دوستی که افراد آن سیگار مصرف می کنند، سیگار کشیدن در واقع هنجار پذیرش آن گروه محسوب می شودو اگر یکی از اعضای گروه سیگاری نباشد یا تمسخر و تحقیر شده یا طرد می شود که در بسیاری مواقع فرد غیر سیگاری برای همتایی با دوستان مصرف سیگار را شروع می کند و رابطه آن ها صمیمی می شود.

۳- فقدان ارتباطات اجتماعی مناسب و کارآمد

در چند دهه گذشته فرسایش شدیدی در سرمایه اجتماعی موجود برای جوانان هم در خانواده و هم در بیرون آن روی داده است. در خانواده رشد سرمایه انسانی بسیار زیاد شده است به طوری که سطح تحصیلات دائماً در حال افزایش است ولی به موازات رشد سرمایه انسانی ، سرمایه اجتماعی که شاخص برجسته آن حضور بزرگسالان در خانه و میزان گفتگو در مورد موضوعات اجتماعی، فرهنگی، علمی، اقتصادی و سیاسی بین فرزندان و والدین است، کاهش یافته است. در اجتماع میزان فرسایش و نابودی سرمایه اجتماعی به مراتب بیشتر بوده است. غیبت پدر از خانواده و محیط همسایگی در طول روز و اخیراً غیبت مادر خانواده و ورود او به بازار کار ، مترادف با کاهش مشارکت والدین در خانواده بوده است. به علاوه جامعه شدیداً در معرض تهاجم فردگرایی قرار گرفته است که بر اساس آن منافع فردی بر مصالح جمعی تقدیم یافته است.

به مطالعات نشان می دهند که بین دسترسی به سرمایه اجتماعی و ابعاد آن با سوء مصرف مواد مخدر رابطه وجود دارد. بدین معنی که هر چه ارتباطات و تعاملات بین فردی مؤثر و مناسبی بین افراد وجود داشته باشد احتمال گرایش به سوی رفتارهای پرخطر و آسیب های اجتماعی کمتر خواهد بود. بالعکس عدم وجود تعاملات مؤثر بین جوانان و نوجوانان می تواند آن ها را به سمت مواد مخدر و رفتارهای پرخطر سوق دهد(باقری یزدی،۱۳۸۸: ۳).

تورلیندسون و همکارانش(۲۰۱۲)، پژوهشی را با عنوان ساختار اجتماعی، سرمایه اجتماعی و سیگار کشیدن نوجوانان انجام داد. آنان با استفاده از یک نمونه ۶۸۱۸ نفری در ۸۳ مدرسه دولتی در ایسلند، تأثیر سه ویژگی جامعه یعنی تحرک مسکونی، داشتن خانواده های تک والد یا دو والد، فقر و سیگار کشیدن نوجوانان را بررسی کردند و برای این منظور از نظریه سرمایه اجتماعی کلمن استفاده کردند. یافته های این پژوهش نشان دادند نوجوانانی که در محله های نسبتاً بالا زندگی می کردند و دارای خانواده های تک والد بودند و همچنین تحرک مسکونی زیادی داشتند، در مقایسه با نوجوانان سایر محلات، بیشتر سیگار مصرف می کردند. در نتیجه سرمایه اجتماعی ارتباط منفی با سیگار کشیدن افراد دارد( به نقل از غلامی کوتنایی و شهرودی،۱۳۹۵: ۱۱۹).

منابع

  • افراسیابی، ح و مداحی،ج( ۱۳۹۵)، مطالعه کیفی زمینه های اجتماعی مصرف سیگار در میان دانشجویان خوابگاه پسران دانشگاه یزد، پژوهش های راهبردی امنیت و نظم اجتماعی،دوره ۱۵، شماره ۴٫
  • آقابخشی،ح.ا.(۱۳۸۸)، اعتیاد و آسیب شناسی خانواده، تهران، انتشارات دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی.
  • قدوسی،آ و امینورایی،م.(۱۳۹۲)، شیوع مصرف سیگار و برخی ویژگی های دموگرافیک و روان شناختی در بین دانشجویان دانشگاه آزاد واحد خوراسگان، تحقیقات علوم رفتاری، دوره ۱۰، ش ۶،ص۴۱۰-۴۰۱٫
  • جعفری،ف. و امین زاده،م.(۱۳۹۰)، بررسی شیوع و عوامل مرتبط با استعمال سیگار در بین دانشجویان دانشگاه هنر تهران، مجله علمی ابن سینا/اداره بهداشت و درمان نهاجا، دوره ۱۴، ش ۳، ص۲۸-۲۴٫
  • رمضانی، ط و دیگران(۱۳۸۹)، شیوع و علل گرایش به مصرف سیگار در دانشجویان شهرهای کرمان، مجله دانشکده پرستاری و مامایی رازی کرمان، دوره ۱۰، شماره ۱۹، ص۶-۱٫
  • سلیمی و دیگران(۱۳۸۵)، تحقیق کیفی بر علل گرایش نوجوانان ارومیه به سیگار، فصلنامه پرستاری و مامایی، دوره ۱۶، ش۵۴، ص ۵۷-۴۳٫
  • غلامی کوتنایی،ک و قربان نژاد شهرودی، ی(۱۳۹۳)، بررسی تأثیر سرمایه اجتماعی خانواده بر اعتیاد جوانان( شهر قائم شهر)،دو فصلنامه پژوهش های جامعه شناسی معاصر، سال دوم، شماره ۴٫
  • منصوریان و دیگران (۱۳۹۵)، عوامل فردی و محیطی مستعد کننده گرایش به مصرف مواد مخدر از دیدگاه معتادان شهر اهواز، یک تحقیق کیفی، نشریه پایش،پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *